PFAS, czyli substancje per- i polifluoroalkilowe (ang. poly- and perfluoroalkyl substances) to bardzo liczna i zróżnicowana grupa syntetycznych związków chemicznych znajdujących zastosowanie w licznych produktach codziennego użytku. Wykorzystywane są m.in. w farbach, pianach gaśniczych, naczyniach z powłoką nieprzywierającą, opakowaniach, np. pudełkach na pizzę i opakowaniach przekąsek, kosmetykach, dywanach i wykładzinach, materiałach tapicerskich, odzieży przeciwdeszczowej, środkach smarnych, klejach, aerozolach i wielu innych produktach.
Jedną z charakterystycznych cech PFAS (zwanych również „wiecznymi chemikaliami”) jest ich wysoka trwałość i łatwość rozprzestrzeniania się w środowisku. Ich obecność może być stwierdzana w różnych elementach środowiska wodnego, w tym w wodach powierzchniowych i podziemnych, skąd mogą przedostawać się również do zasobów wykorzystywanych do produkcji wody przeznaczonej do spożycia.
Przepisy określające kontrolę zawartości PFAS w wodzie przeznaczonej do spożycia
Jednym z dokumentów określających konieczność badania PFAS w wodzie jest Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/2184 z dnia 16 grudnia 2020 r. w sprawie jakości wody przeznaczonej spożycia. Wskazuje ona dwa parametry związane z badaniami PFAS, tj. PFAS ogółem (wartość parametryczna 0,50 μg/l) oraz suma PFAS (wartość parametryczna 0,10 μg/l). W polskich przepisach wdrażających dyrektywę jako parametr jakości wody przyjęto „Sumę PFAS”.
Dokumentem wdrażającym zapisy ujęte w dyrektywie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/2184 z dnia 16 grudnia 2020 r. w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi dotyczące m.in. badania PFAS jest Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 22 maja 2026 r. w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi. Zgodnie z rozporządzeniem, w Polsce wprowadzono parametr „Suma PFAS”, która obejmuje sumę wskazanych w rozporządzeniu 20 substancji per- i polifluoroalkilowych wymienionych w załączniku nr 4 do rozporządzenia część B pkt 2.
Substancje te monitoruje się, gdy z oceny ryzyka i zarządzania ryzykiem w obszarze zasilania ujęcia wody wykorzystywanego do poboru wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi wynika, że mogą występować w danej dostawie wody. Są one uznawane jako te, które mogą stanowić powód do obaw w odniesieniu do wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi. Wartość parametryczna dla sumy PFAS w Polsce wynosi 0,10 μg/l i jest zgodna z zapisami Dyrektywy.
W literaturze jako miejsca potencjalnie związane z podwyższonym poziomem niektórych PFAS wskazywane są m.in.:
- ujęcia wody zlokalizowanych w pobliżu zakładów chemicznych oraz wybranych terenów przemysłowych, w szczególności związane z produkcją lub stosowaniem PFAS,
- lotniska i tereny, gdzie stosowano piany gaśnicze zawierające PFAS, w tym m.in. AFFF,
- składowiska odpadów i miejsca gospodarowania odpadami zawierającymi PFAS,
- poligony przeciwpożarowe,
- bazy wojskowe,
- oczyszczalnie ścieków, do których dopływają ścieki zanieczyszczone PFAS.
Metody oznaczania sumy PFAS
Zgodnie z zapisami załącznika nr 4 do rozporządzenia część B pkt 2 (Dz. U. 2026r. poz. 748) sumę PFAS analizuje się w oparciu o wytyczne techniczne opracowane przez Komisję Europejską w drodze aktu wykonawczego, o którym mowa w art. 13 ust. 7 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/2184 z dnia 16 grudnia 2020 r. w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi.
Wytyczne te jako zalecane metody analizy parametru suma PFAS wskazują metody:
- EN 17892:2024 część A (LC-MS, metoda bezpośredniego wstrzykiwania),
- EN 17892:2024 część B (LC-MS, wzbogacanie metodą SPE).
Można zastosować inne równoważne metody standardowe pod warunkiem, że spełniają one wymogi ogólne i szczegółowe dotyczące parametru PFAS określone w załączniku III do dyrektywy.
PFAS – wpływ na zdrowie człowieka
Do głównych źródeł narażenia ludzi na substancje PFAS zalicza się m.in powietrze, skażoną żywność, produkty gospodarstwa domowego i wodę przeznaczoną do spożycia. Substancje te po wchłonięciu są wraz z krwioobiegiem rozprowadzane po organizmie człowieka. Badania epidemiologiczne wskazują na związki między zwiększoną ekspozycją na niektóre PFAS a zmianami określonych parametrów zdrowotnych, w tym m.in.:
- wzrost poziomu cholesterolu,
- wzrost poziomu enzymów wątrobowych oraz choroby wątrobowe,
- obniżenie płodności,
- zmiany w funkcjonowaniu hormonów,
- zmiany w układzie odpornościowym,
- zaburzenia w metabolizmie lipidów,
- choroby tarczycy.
Siła dowodów różni się w zależności od konkretnego związku PFAS i analizowanego skutku zdrowotnego. Dane WHO z 2026 roku wskazują sześć kategorii skutków wymagających dalszej pogłębionej oceny: nowotworowe, rozwojowe, wątrobowe, immunologiczne, metaboliczne i reprodukcyjne.
Istotnym problemem związanym z niektórymi PFAS jest ich trwałość oraz zdolność do kumulowania się w organizmach. W połączeniu z możliwością długotrwałej ekspozycji zwiększa to znaczenie właściwej oceny ryzyka oraz, w uzasadnionych przypadkach, monitorowania PFAS w wodzie przeznaczonej do spożycia za pomocą odpowiednich badań laboratoryjnych jakości wody.
SGS Polska jako laboratorium badawcze m.in. w zakresie badań wody pitnej świadczy usługi laboratoryjne pozwalające określić jakość wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi. Zachęcamy do zapoznania się i skorzystania z naszej oferty badań.
Piotr Kołodziejski, ekspert branży Industries & Environment w SGS Polska
Bibliografia:
- Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 22 maja 2026 r. w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi (Dz. U. 2026r. poz. 748).
- Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/2184 z dnia 16 grudnia 2020 r. w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia.
- Zawiadomienie Komisji C/2024/4910 – Wytyczne techniczne dotyczące metod analizy do celów monitorowania PFAS w wodzie przeznaczonej do spożycia przez ludzi.
- Małgorzata Kryłów, Zanieczyszczenie związkami per- i polifluoroalkilowymi (PFAS) wód naturalnych oraz wody przeznaczonej do picia, „Instal” 2022, nr 10.
- World Health Organization (2026). Key ingested per- and poly-fluoroalkyl substances (PFAS) and their health effects: landscape review. Geneva: World Health Organization.
