Skrócenie czasu analizy nie jest możliwe. Norma PN-EN ISO 11731 precyzyjnie określa czas inkubacji podczas wykonywania analizy Legionella spp. Skrócenie czasu oznaczałoby wykonanie analizy niezgodnie z normą, a wynik byłby pozbawiony wartości diagnostycznej.
23 Jul 2026
W ostatniej dekadzie obserwuje się znaczący wzrost zachorowań na legionellozę w Polsce – od 23 przypadków w 2015 roku do 541 przypadków w 2025 roku [1, 2]. Czy rzeczywiście jest się czego obawiać? Jak reagować na wyniki analiz wskazujące na obecność Legionella sp. w wodzie? Czy każda obecność bakterii Legionella stanowi zagrożenie dla użytkowników instalacji? Odpowiedź na te pytania znajdziesz w poniższym artykule.
Bakterie Legionella w wodzie – na czym polega problem?
Więcej o bakteriach rodzaju Legionella znajdziesz tutaj.
Bakterie z rodzaju Legionella są mikroorganizmami chorobotwórczymi wywołującymi legionellozę. Badania dowodzą, że większość przypadków tej choroby spowodowana jest przez L. pneumophila należącą do serogrupy 1 [3]. Zakażenie Legionellą może wywoływać objawy takie jak [4, 3]:
- wysoka gorączka,
- kaszel,
- dreszcze,
- trudności z oddychaniem,
- bóle w klatce piersiowej.
Jak jednak rozprzestrzenia się ta bakteria? Legionella spp. jest bakterią przenoszoną przez wodę. Transmisja odbywa się poprzez inhalację aerozolu lub aspirację skażonej wody. Przypadki przeniesienia choroby z człowieka na człowieka są niezwykle rzadkie. W związku z tym największe zagrożenie stanowią [4]:
- baseny – szczególnie jacuzzi ze względu na obecność aerozolu (więcej: Legionella w basenach i strefach SPA),
- prysznice i natryski – związane z obecnością bakterii w systemach wody ciepłej,
- instalacje wytwarzające aerozol wodny, w tym wieże chłodnicze, niektóre systemy klimatyzacyjne oraz nawilżacze powietrza.
Dlaczego jednak potwierdzenie obecności pałeczek Legionella w jednym punkcie układu nie obrazuje stanu całej instalacji?
Dlaczego sama obecność Legionella sp. nie daje pełnego obrazu?
L. pneumophila nie występuje wyłącznie w wodzie przepływającej przez instalację. Najczęściej zasiedla biofilm i osady w systemach wodnych. Są to kluczowe środowiska bytowania tej bakterii.
W obrębie biofilmu bakterie z rodzaju Legionella mogą kolonizować również bytujące tam ameby. Wykorzystują ich wnętrze jako środowisko do namnażania. Sprzyja to utrzymywaniu i rozwojowi populacji Legionella sp. w instalacji wodnej, szczególnie w przypadku braku skutecznej kontroli systemu [3].
Występowanie biofilmu jest zwykle nierównomierne w obrębie instalacji. W związku z tym bakterie mogą występować lokalnie, tworząc ogniska skażenia w jej wybranych fragmentach. W konsekwencji jeden punkt poboru zwykle nie odzwierciedla stopnia skażenia w obrębie całej instalacji [5].
Kolejnym czynnikiem sprzyjającym rozwojowi bakterii Legionella spp. jest stagnacja wody w instalacji. Stan taki może wystąpić m.in. w okresach braku użytkowania obiektu, zbiornikach magazynujących wodę, zbiornikach wody ciepłej oraz w nieużywanych odcinkach instalacji. Zastój wody w instalacji powoduje szybkie pogorszenie jej jakości, w tym rozwój bakterii z rodzaju Legionella [6].
Z tego powodu kluczowe znaczenie ma sposób poboru próbek do badań laboratoryjnych. Zaleca się, by były one pobierane w miejscach i warunkach reprezentujących najwyższe ryzyko zasiedlenia przez Legionella spp. Wybór oparty na ocenie ryzyka instalacji zwiększa skuteczność monitoringu i prawdopodobieństwo wykrycia bakterii [7].
Wybór punktu poboru należy poprzedzić analizą ryzyka instalacji. Uwzględniona powinna być m.in. topografia instalacji, jej wiek i sposób eksploatacji.
Równie ważne, jak wybór miejsca poboru próbki, jest zrozumienie, co się z nią dzieje po jej dostarczeniu do laboratorium akredytowanego do badań wody na Legionellę.
Jak wygląda badanie wody na Legionellę w laboratorium?
Po pobraniu próbek należy jak najszybciej rozpocząć analizy laboratoryjne. Zaleca się, aby czas od pobrania do rozpoczęcia analizy nie przekraczał 48 godzin. W transporcie należy zapewnić również odpowiednie warunki, które zapobiegają przegrzaniu lub przemrożeniu próbki. Rekomendowana temperatura transportu wynosi 5±3°C [8].
Po dostarczeniu do laboratorium próbki trafiają do pracowni mikrobiologicznej, gdzie rozpoczyna się właściwa analiza. Badanie wykonywane jest metodą filtracji membranowej (metoda hodowlana), która umożliwia zliczenie żywych bakterii z rodzaju Legionella obecnych w wodzie.
Kolejnym etapem jest inkubacja trwająca zwykle 7 do 10 dni. W tym czasie obserwowany jest wzrost mikroorganizmów. Kolonie bakteryjne, które są domniemanymi koloniami Legionella spp., są następnie poddawane dodatkowym badaniom potwierdzającym.
W związku z koniecznością wykonania potwierdzeń maksymalny czas trwania analizy może wynieść do 13 dni od momentu rozpoczęcia badania. Dodatkowy czas wynika z konieczności potwierdzenia domniemanych kolonii Legionella spp. Analiza pozwala określić liczbę bakterii z rodzaju Legionella w badanej próbce. Wynik wyrażony jest w jtk/100 ml lub jtk/l [9].
Otrzymane sprawozdanie nie zawiera jednak wyłącznie wyniku liczbowego. Równie istotna jak samo badanie jest interpretacja uzyskanego wyniku. Ta sama wartość może oznaczać różny poziom ryzyka. Zależnie od rodzaju instalacji oraz sposobu jej eksploatacji mogą bowiem obowiązywać odmienne wymagania i kryteria oceny. Jak więc interpretować wyniki badania na Legionellę?
Jak interpretować wyniki badań? Dlaczego sama liczba nie wystarcza?
Polskie przepisy przewidują odmienne wymagania dotyczące jakości wody w zależności od jej przeznaczenia. Oznacza to, że ten sam wynik badania wody na Legionellę może być interpretowany w zupełnie odmienny sposób – w jednym przypadku spełniać wymagania, a w innym stanowić podstawę do podjęcia działań naprawczych.
Systemy wodociągowe – jak interpretować wyniki?
Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 22 maja 2026 r. w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi (Dz.U. Poz. 748) określa wymagania dotyczące jakości wody w różnych typach systemów zaopatrzenia, w tym w systemach dystrybucji oraz w wewnętrznych systemach wodociągowych. Analiza liczby Legionella spp. została przewidziana w szczególności dla wewnętrznych systemów wodociągowych.
Z punktu widzenia interpretacji wyników szczególne znaczenie ma załącznik nr 5. Określa on sposób postępowania w przypadku wykrycia określonej liczby bakterii Legionella spp. w próbce wody. Jeżeli wynik wynosi poniżej 50 jtk/l w przypadku sieci wewnętrznych lub poniżej 25 jtk/l w przypadku obiektów priorytetowych, uznaje się go za prawidłowy i nie są potrzebne żadne działania korygujące. Jeśli wartości są wyższe, ale nie przekraczają odpowiednio 1000 jtk/l dla sieci wewnętrznych i 50 jtk/l dla budynków priorytetowych, wynik w dalszym ciągu uznaje się za prawidłowy. W takim przypadku należy jednak zweryfikować skuteczność stosowanych środków kontroli, w tym temperatury wody i poziomu środka dezynfekcyjnego [10].
Jak interpretować wyniki badań wody basenowej?
Interpretacja wyników badań wody z pływalni również opiera się na obowiązujących wymaganiach prawnych, jednak różnią się one od wymagań obowiązujących dla wody przeznaczonej do spożycia. Pierwszą różnicą jest sposób prezentacji wyniku. W przypadku wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi liczba bakterii jest podawana w jtk/l, natomiast dla wód basenowych – w jtk/100 ml. Dodatkowo przepisy nie przewidują progów, którym przypisano konkretne procedury naprawcze. Zgodnie z rozporządzeniem bakterie z rodzaju Legionella nie powinny być wykrywane w:
- wodzie wprowadzanej z systemu cyrkulacji,
- wodzie w nieckach basenowych, w tym w brodzikach i nieckach przeznaczonych dla dzieci,
- wodzie w nieckach basenowych, w których wytwarzany jest aerozol.
Wyjątek stanowią natryski, w których liczba mikroorganizmów z rodzaju Legionella powinna wynosić poniżej 100 jtk/100 ml [11]. W praktyce zapisy te oznaczają, że w większości elementów infrastruktury pływalni po wykryciu bakterii Legionella w wodzie niezbędne są działania naprawcze.
Kiedy konieczne są działania naprawcze?
Przepisy dotyczące wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi przewidują różne ścieżki działania w zależności od poziomu wykrytej kontaminacji wody w instalacji wewnętrznej. Na rys. 1. zaprezentowano schemat interpretacji wyników badań oraz wynikających z nich działań dla większości obiektów.
Analogiczne podejście stosuje się również w interpretacji wyników próbek wody w budynkach priorytetowych, takich jak zakłady lecznicze i szpitale, w których przebywają pacjenci szczególnie narażeni na zakażenia (więcej na temat zagrożeń mikrobiologicznych w takich placówkach znajdziesz tutaj). Na rys. 2. zaprezentowano schemat interpretacji wyników badań oraz działań przypisanych dla tej grupy obiektów.
Jak wspomniano wcześniej, natryski na pływalniach podlegają mniej restrykcyjnym normom niż woda w nieckach basenowych czy systemach cyrkulacji. Przepisy określają dla nich poziomy zanieczyszczenia, którym odpowiadają różne działania korygujące. Na rys. 3 przedstawiono schemat działań w zależności od uzyskanego wyniku badania.
Rys. 3 Schemat interpretacji wyników badań Legionella spp. wraz z przypisanymi działaniami korygującymi w natryskach na pływalniach [11].
Opisane wcześniej wymagania dotyczą pływalni. Należy pamiętać, że do basenów z wodami o właściwościach leczniczych stosuje się odrębne przepisy. Zgodnie z nimi liczba bakterii z rodzaju Legionella nie powinna przekraczać 100 jtk/dm3 wody [12].
Elżbieta Kalarus, ekspertka branży Industries & Environment w SGS Polska
Bibliografia:
[1] Zakład Epidemiologii Chorób Zakaźnych i Nadzoru NIZP PZH - PIB, Departament Zapobiegania i Kontroli Chorób Zakaźnych GIS, „Zachorowania na wybrane choroby zakaźne w Polsce od 1 stycznia do 31 grudnia 2025 r. oraz w porównywalnym okresie 2024 r.,” Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego, Warszawa, 2026.
[2] Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego– Państwowy Zakład Higieny– Zakład Epidemiologii, Główny Inspektorat Sanitarny– Departament Zapobiegania oraz Zwalczania Zakażeń i Chorób Zakaźnych u Ludzi, „Choroby zakaźne i zatrucia w Polsce w 2015 roku,” Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego, Warszawa, 2016.
[3] A. Barbosa, N. F. Azevedo, D. M. Goeres i L. Cerqueira, „Ecology of Legionella pneumophila biofilms: The link between transcriptional activity and the biphasic cycle,” Biofilm, tom 7, nr 2024, 2024.
[4] A. J. Prussin II, D. O. Schwake i L. C. Marr, „Ten Questions Concerning the Aerosolization and Transmission of Legionella in the Built Environment,” Building and Environment, tom 123, nr 2017, pp. 684-695, 2017.
[5] E. L. Sciuto, P. Laganà, S. Filice, S. Libertino, D. Corso, G. Faro i M. A. Coniglio, „Environmental Management of Legionella in Domestic Water Systems: Consolidated and Innovative Approaches for Disinfection Methods and Risk Assessment,” Microorganisms, tom 9, nr 577, 2021.
[6] H. A. Nisar, K. E. Ros, M. H. Brown, R. Bentham, G. Best, J. Xi, J. Hinds i H. Whiley, „Stagnation arising through intermittent usage is associated with increased viable but non culturable Legionella and amoeba hosts in a hospital water system,” Frontiers in Cellular and Infection Microbiology, p. 2023, 07 Czerwiec 2023.
[7] A. Pereira, A. R. Silva i L. F. Melo, „Legionella and Biofilms—Integrated Surveillance to Bridge Science and Real-Field Demands,” Microorganisms, tom 9, nr 6, p. 1212, 2021.
[8] PN-EN ISO 19458:2007 Jakość wody - Pobieranie próbek do analiz mikrobiologicznych, Warszawa : Polski Komitet Normalizacyjny, 2007.
[9] PN-EN ISO 11731:2017 Jakość wody - Oznaczanie ilościowe bakterii z rodzaju Legionella, Warszawa: Polski Komitet Normalizacyjny, 2019.
[10] Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 22 maja 2026r. w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi, Warszawa: Dz.U. 2026 poz. 748, 2026.
[11] Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 9 listopada 2015r. w sprawie wymagań, jakim powinna odpowiadać woda na pływalniach, Warszawa: Dz.U. 2022 poz. 1230, 2022.
[12] Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 13 kwietnia 2006 r. w sprawie zakresu badań niezbędnych do ustalenia właściwości leczniczych naturalnych surowców leczniczych i właściwości leczniczych klimatu, kryteriów ich oceny oraz wzoru świadectwa potwierdzającego te właściwości, Warszawa: Dz.U.2006 nr 80 poz. 565, 2006.
[13] Ustawa z dnia 13 marca 2026r. o zmianie ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków, Warszawa: Dz.U. 2026 poz. 605, 2026.
[14] Ustawa z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków, Warszawa: Dz.U. 2001 nr 72 poz. 747, 2001.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Badanie na Legionellę można zlecić poprzez formularz kontaktowy na naszej stronie internetowej lub zakupić pakiet analityczny w sklepie internetowym SGS. Opcjonalnie zlecić można również oznaczenie serogrupy Legionella spp.
Częstotliwość badań na obecność bakterii Legionella spp. w wodzie zależy od typu obiektu i przeznaczenia badanej wody. Nowe rozporządzenie dotyczące wody przeznaczonej do spożycia (Dz.U. 2026 poz. 748) nakłada obowiązek przeprowadzenia analizy ryzyka. Dopiero na tej podstawie można ustalić bardziej szczegółowy harmonogram badań na Legionellę. Szerzej temat ten został omówiony w części „Kiedy konieczne są działania naprawcze?”. Zgodnie z Dz.U. 2026 poz. 748 w dobrze działającej instalacji badanie należy wykonać raz w roku. W budynkach innych niż priorytetowe, po dwóch kolejnych wynikach poniżej 1000 jtk/l, kolejne badanie można powtórzyć po trzech latach.
Oprócz klasycznej metody hodowlanej dostępne są również metody szybkiego wykrywania Legionella spp., m.in. qPCR. Od czerwca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 748) dopuszczalne jest zastosowanie metod molekularnych jako uzupełnienie metod hodowlanych. Rozporządzenie to precyzuje jednak, że za referencyjną uznaje się nadal metodę hodowlaną zgodną z PN-EN ISO 11731. Szybkie metody hodowlane czy metody molekularne mogą być stosowane jedynie jako uzupełnienie metod klasycznych lub w celu monitoringu weryfikacyjnego.
Badania wody na Legionellę w laboratorium SGS realizowane są metodą hodowlaną zgodną z PN-EN ISO 11731 – metodą referencyjną wskazaną w obowiązujących przepisach.
