Bezpieczeństwo kąpielisk należy do priorytetowych obowiązków każdego zarządcy takich akwenów, stąd regularne badanie wody w akwenach rekreacyjnych jest kwestią kluczową. Jednym z głównych źródeł ryzyka mikrobiologicznego jest skażenie bakteriami kałowymi. Podstawowym wskaźnikiem takiego obciążenia sanitarnego są mikroorganizmy, takie jak E. coli oraz enterokoki kałowe. Jak precyzyjne analizy laboratoryjne przekładają się na bezpieczeństwo osób wypoczywających na kąpieliskach? Sprawdź, w jaki sposób metoda NPL pomaga monitorować poziom zanieczyszczenia sanitarnego w wodzie.
Niewidoczne zagrożenie – dlaczego badamy wodę w kąpieliskach?
Na jakość wód powierzchniowych wpływ ma wiele czynników, m.in. [1, 2]:
- czynniki geologiczne – np. ukształtowanie terenu,
- czynniki meteorologiczne – rodzaj i suma opadów, a także długość okresów suszy (więcej o wpływie czynników meteorologicznych przeczytasz tutaj),
- skutki działalności człowieka – zrzuty ścieków, jakość ich oczyszczania czy nawożenie pól uprawnych,
- skutki działalności zwierząt.
Woda w strefach kąpielowych może stanowić źródło zakażeń wywołanych przez bakterie oportunistyczne*, a także patogeny fekalne przenoszone drogą wodną [1]. Stąd obecność wskaźników takich, jak bakterie E. coli czy enterokoki kałowe, traktowana jest jako sygnał możliwego zagrożenia mikrobiologicznego dla użytkowników obszarów przeznaczonych do kąpieli.
Więcej o zmienności jakości wód w wodach powierzchniowych znajdziesz tutaj.
Dlaczego E. coli i enterokoki kałowe?
Escherichia coli oraz enterokoki kałowe są mikroorganizmami, które powszechnie wykorzystuje się jako wskaźniki zanieczyszczenia kałowego. Główną przyczyną takiego wyboru indykatorów jest fakt, że obie te grupy mikroorganizmów obecne są w przewodach pokarmowych ludzi i zwierząt. Dodatkowo obecność enterokoków kałowych może powodować długotrwałe zanieczyszczenie fekalne wody [1].
Obecność bakterii E. coli wskazuje na świeżą kontaminację kałową pochodzącą m.in. z ekskrementów, gleby czy ścieków. Enterokoki kałowe natomiast są uznawane za istotne wskaźniki jakości sanitarnej z uwagi na ich trwałość w środowisku oraz związek z ryzykiem występowania skażenia kałowego [3].
Kontakt z wodą niespełniającą wymagań jakości mikrobiologicznej może wiązać się z występowaniem [4]:
- zakażenia przewodu pokarmowego,
- dyzenterii,
- zakażeń skóry,
- biegunek.
Badanie wody w kąpielisku – kiedy jest obowiązkowe i co obejmuje?
Organizator kąpieliska jest zobowiązany do prowadzenia regularnej kontroli jakości wody, która obejmuje pobór próbek zgodnie z harmonogramem ustalonym wcześniej z właściwym państwowym powiatowym lub granicznym inspektorem sanitarnym.
W przypadku wystąpienia przekroczenia wartości granicznych wymagane jest poinformowanie Państwowej Inspekcji Sanitarnej [5].
Wymagania dotyczące harmonogramu poboru próbek wód objętych monitoringiem zestawiono w Tabeli 1.
| Częstotliwość | |
| Badanie wstępne | Nie wcześniej niż 10 dni przed rozpoczęciem sezonu |
| Minimalna liczba poborów | 3*/4 na sezon |
| Maksymalne odstępy między poborami | 1 miesiąc |
| Ponowny pobór próbek po ustaniu krótkotrwałego zanieczyszczenia | Po 7 dniach |
* dotyczy wyłącznie obiektów, w których sezon trwa <8 tygodni
Oprócz harmonogramu poboru próbek przepisy określają także parametry, które muszą być regularnie kontrolowane. Zestawiono je w Tabeli 2.
| Parametr | Jednostka | Wartość dopuszczalna/Występowanie |
| Enterokoki | jtk/100ml lub NPL/100ml | <400 |
| Escherichia coli | <1000 | |
| Zakwit sinic | brak | |
| Rozmnażanie się makroalg lub fitoplanktonu morskiego | brak | |
| Obecność zanieczyszczeń stałych i substancji ropopochodnych | brak | |
Tabela 2 Wartości graniczne parametrów wymaganych do analizy jakości wody w kąpieliskach [6]
Akredytowane laboratorium SGS do analiz parametrów mikrobiologicznych wód kąpieliskowych stosuje metodyki referencyjne zgodnie z normami PN-EN ISO 7899-1:2002 (enterokoki) oraz PN-EN ISO 9308-3:2002 (E. coli). Regularne kontrolowanie jakości wód przeznaczonych do kąpieli pozwala na szybkie wykrycie pogorszenia parametrów i wspiera podejmowanie działań mających na celu ochronę zdrowia użytkowników kąpielisk.
Czym jest metoda NPL?
Metoda najbardziej prawdopodobnej liczby (NPL) jest statystyczną metodą hodowlaną, w której zakłada się losowe rozłożenie komórek bakteryjnych w obrębie próbki [8].
Zarówno wykrywanie enterokoków kałowych, jak i E. coli opiera się na reakcjach enzymatycznych, w których substrat jest hydrolizowany. W efekcie, zależnie od wybranej metody, uzyskuje się zmianę zabarwienia próbki lub jej fluorescencję [9, 10, 11, 12].
W przypadku metod referencyjnych dla wód z kąpielisk (PN-EN ISO 7899-1:2002 oraz PN-EN ISO 9308-3:2002) zastosowanie znalazły metody mikropłytkowe. W metodzie tej próbka jest analizowana w 96-dołkowej płytce zawierającej odpowiednie podłoże hodowlane. Po inkubacji trwającej 36-72 godzin wynik jest odczytywany na podstawie dodatnich reakcji i określany na podstawie tablic statystycznych NPL. Końcowy wynik analizy podawany jest w NPL/100ml [9, 10].
Zalety stosowania metody NPL w badaniu kąpielisk
Metody NPL mają wiele zalet w porównaniu do metod filtracji membranowej (FM), które są drugą metodą referencyjną dopuszczoną przez rozporządzenie [6]. Najważniejszymi zaletami są [9, 10, 13]:
- krótszy czas uzyskania wyniku – do 3 dni dla metod NPL w porównaniu do 4 dni dla FM (analiza E. coli),
- wysoka skuteczność dla wód o podwyższonej mętności,
- odporność na obecność wysokiego tła mikrobiologicznego,
- zgodność z wymaganiami Dyrektywy 2006/7/WE,
- uproszczony odczyt wyników oparty na fluorescencji.
Pomimo licznych zalet metoda ta ma pewne ograniczenia, w tym dolną granicę wykrywalności na poziomie 15NPL/100ml, a także konieczność modyfikacji standardowej procedury w przypadku wód o zasoleniu >30g/kg [9, 10].
Wyniki analiz wykonywanych w akredytowanych laboratoriach stanowią podstawę do oceny bezpieczeństwa sanitarnego kąpielisk oraz wspierają podejmowanie decyzji administracyjnych dotyczących ich dalszego użytkowania. Systematyczny monitoring parametrów mikrobiologicznych umożliwia identyfikację ryzyka na wczesnym etapie i skuteczne zarządzanie bezpieczeństwem wód rekreacyjnych.
Jeżeli interesuje Cię bezpieczeństwo sanitarne obiektów wodnych, zajrzyj do naszego artykułu o bezpieczeństwie sanitarnym pływalni publicznych.
* Bakterie oportunistyczne – patogeny pochodzenia innego niż fekalne [1]. Zwykle nie wywołują infekcji u osób zdrowych, a ich chorobotwórcza działalność może ujawnić się w przypadku osłabienia organizmu [14].
Elżbieta Kalarus, ekspertka branży Industries & Environment w SGS Polska
Źródła
[1] J. Stec, U. Kosikowska, M. Mendrycka, D. Stępień-Pyśniak, P. Niedźwiedzka-Rystwej, D. Bębnowska, R. Hrynkiewicz, J. Ziętara-Wysocka i E. Grywalska, „Opportunistic Pathogens of Recreational Waters with Emphasis on Antimicrobial Resistance—A Possible Subject of Human Health Concern,” Environmental Research and Public Health, tom 19, nr 12, 2022.
[2] P. Moniewski, „Cechy fizykochemiczne wód powierzchniowych i ich sezonowa zmienność na przykładzie Dzierżąznej,” Acta Sci. Pol. Formatio Circumiectus, tom 14, nr 3, pp. 93-106, 2015.
[3] M. N. Byappanahalli, M. B. Nevers, A. Korajkic, Z. R. Staley i V. J. Harwood, „Enterococci in the Environment,” Microbiology and Molecular Biology Reviews, tom 76, nr 4, pp. 685 - 706, 2012.
[4] World Health Organization, „Guidelines for safe recreational water environments. Volume 1: coastal and fresh waters,” WORLD HEALTH ORGANIZATION, Genewa, 2003.
[5] Ustawa z dnia 20 lipca 2017 r. Prawo wodne, Kancelaria Sejmu.
[6] Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 17 stycznia 2019 r. w sprawie nadzoru nad jakością wody w kąpielisku i miejscu okazjonalnie wykorzystywanym do kąpieli, Dz.U. 2019 poz. 255, 2019.
[7] Dyrektywa 2006/7/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 15 lutego 2006r. dotycząca zarządzania jakością wody w kąpieliskach i uchylająca dyrektywę 76/160/EWG, 4.3.2006, 2006.
[8] H. Kator i M. Rhodes, „Detection, enumeration and identification of environmental microorganisms of public health significance,” w Handbook of Water and Wastewater Microbiology, M. Duncan i N. Horan, Redaktorzy, Londyn, Academic Press/ Elsevier, 2003, pp. 113-144.
[9] PN-EN ISO 7899-1:2002 Jakość wody -- Wykrywanie i oznaczanie ilościowe enterokoków kałowych -- Część 1: Zminiaturyzowana metoda do badania wód powierzchniowych i ścieków (najbardziej prawdopodobna liczba bakterii), Polski Komitet Normalizacyjny, 2002.
[10] PN-EN ISO 9308-3:2002 Jakość wody -- Wykrywanie i oznaczanie ilościowe Escherichia coli i bakterii grupy coli -- Część 3: Zminiaturyzowana metoda wykrywania i oznaczania E -- Coli w wodach powierzchniowych i w ściekach (najbardziej prawdopodobna liczba ba, Polski Komitet Normalizacyjny, 2002.
[11] PN-EN ISO 7899-3:2025-11 Jakość wody -- Oznaczanie ilościowe enterokoków jelitowych -- Część 3: Metoda najbardziej prawdopodobnej liczby, Polski Komitet Normalizacyjny, 2025.
[12] „Colilert,” IDEXX, [Online]. Available: https://www.idexx.pl/pl/water/water-products-services/colilert/. [Data uzyskania dostępu: 28. 05. 2026].
[13] PN-EN ISO 9308-1:2004 Jakość wody -- Wykrywanie i oznaczanie ilościowe Escherichia coli i bakterii z grupy coli -- Część 1: Metoda filtracji membranowej, Polski Komitet Normalizacyjny, 2004.
[14] Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Kamieniu Pomorskim, „Stacje Sanitarno-Epidemiologiczne,” 22. 11. 2024. [Online]. Available: https://www.gov.pl/web/psse-kamien-pomorski/naduzywanie-antybiotykow. [Data uzyskania dostępu: 27. 05 2026].
