Opakowania z papieru i tektury od lat uważane są za przyjazne dla środowiska i cyrkularne. Ich przewaga to łatwość recyklingu, rozpoznawalność przez konsumentów, dostępna infrastruktura i wysoki poziom selektywnej zbiórki i recyklingu w Europie (ponad 83% w 2022 r.)[1], a także brak dodatkowych opłat typu plastic tax.
Jednak wraz z wejściem w życie nowych regulacji, w tym rozporządzenia PPWR (Packaging and Packaging Waste Regulation[2]), sam wybór papieru czy tektury nie wystarczy. Projektanci i producenci opakowań stają dziś przed zadaniem myślenia o cyklu życia materiału w znacznie szerszej perspektywie – od składu surowcowego, przez zastosowane powłoki i kleje, aż po możliwości recyklingu w realnych warunkach przemysłowych. Produkcja opakowań z papieru i tektury istotnie oddziałuje na środowisko, na każdym etapie cyklu życia, stąd nadzór nad tym wpływem i efektywność środowiskowa dla branży będą także bardzo ważne, aby społeczny odbiór tej gamy produktów był niesłabnący.
Design for recycling
Ekoprojektowanie oznacza konieczność dostosowania przez producentów opakowań tekturowych i papierowych konstrukcji i materiałów opakowań do wymagań gospodarki obiegu zamkniętego. Opakowanie z papieru i tektury musi spełniać kryteria recyklingowalności, a jednocześnie odpowiadać na potrzeby rynku i konsumentów. Ekoprojektowanie opakowań to będzie balansowanie pomiędzy funkcjonalnością, estetyką i kosztami z jednej strony, a wymaganiami prawnymi z drugiej.
W zakresie przydatności do recyklingu najczęściej stosowane opakowania zbiorcze
i transportowe na bazie włókien nie tworzą barier technologicznych w przetwórstwie. Natomiast mniejsze formaty, jak opakowanie papierowe giętkie, małe pudełka z dekoracjami i powłokami, nie zawsze będą przyjmowane przez papiernie w strumieniu makulatury. Sprawiają one pewne trudności w ocenie ich przydatności, głównie z powodu braku jasnych kryteriów dotyczących grubości dopuszczalnych warstw laminatu z tworzywa lub maksymalnych powierzchni dekoracji oraz rodzajów farb i lakierów.
Poziomy recyklingu papieru
W Polsce wagowo najwięcej wprowadza się na rynek produktów właśnie w opakowaniach papierowych i tekturowych. W 2022 r. było to 2,33 mln ton opakowań z 6,85 mln ton wszystkich opakowań wprowadzonych na rynek z towarami[3]. Opakowania te także osiągają najwyższe wskaźniki w zakresie recyklingu – procesom przetwarzania materiałowego poddano 2,16 mln ton odpadów opakowaniowych z papieru i tektury w 2022 r., z czego około jedna trzecia była przetworzona w zakładach poza Polską.
Systemy zbiórki
Wysoki wskaźnik recyklingu może być osiągnięty z uwagi na duży udział pudeł tekturowych o powtarzalnych właściwościach i składzie, klasyfikowanych jako opakowania zbiorcze i transportowe. Te opakowania są zbierane przede wszystkim poprzez własne sieci zbiórki zakładów produkcyjnych, przemysłu i handlu. Takie makulatury charakteryzują się dużą czystością, istotnie wyższą niż makulatury zbierane przez mieszkańców jako odpady komunalne do strumienia worków i pojemników koloru niebieskiego. W gospodarstwach domowych konsumenci mają do czynienia głównie z opakowaniami jednostkowymi, przez PPWR jako handlowe, w których kupowane są pojedyncze porcje towarów. To właśnie z tymi opakowaniami papiernie mogą mieć najwięcej trudności w przetwórstwie.
B2B czy B2C?
Podział i przykłady opakowań papierowych i tekturowych na bazie włókien zgodnie z kryterium przeznaczenia obejmuje:
- opakowania zbiorcze i transportowe (funkcjonujące najczęściej w obiegu B2B):
- pudła,
- tekturowe palety,
- worki papierowe,
- elementy zabezpieczające towary, jak przekładki, wypełniacze, owinięcia, papier pakowy,
- kątowniki,
- tuby,
- tuleje i gilzy,
- opakowania jednostkowe, czyli handlowe (głównie w obiegu B2C, ale także B2B):
- pudełka tekturowe,
- papierowe torebki, saszetki, worki,
- papier laminowany, woskowany, silikonowany do pakowania np. żywności luzem,
- papierowe owinięcia,
- papier pakowy.
Różne papiernie = różne wymagania
Papiernie, w zależności od stosowanej technologii oraz rodzaju produkowanego asortymentu papierowego, mogą przyjmować różne rodzaje makulatur. Niektóre akceptują tylko makulatury niebielone (naturalne), inne tylko bielone bądź opakowania wielomateriałowe (jak kartony do płynnej żywności), a inne prawie wszystkie rodzaje makulatur, w tym opakowaniowe, gazetowe. Produktem papierni jest wstęga, z której tworzy się wyroby: papiery drukowe, pakowe, tekturę i tekturę falistą czy papiery higieniczne.
Etapy przetwarzania
Posegregowane przez mieszkańców czy firmy odpady z papieru i tektury są kierowane na sortownie, gdzie z makulatury wstępnie usuwa się zanieczyszczenia niebędące materiałami włóknistymi. Odpady opakowaniowe powinny być pozbawione zawartości, co umożliwia ich detekcję, a różne elementy z różnych materiałów oddzielone od siebie, jeśli konstrukcja opakowania to umożliwia. Jeśli nie będą oddzielone, albo odpad makulaturowy z zanieczyszczeniami będzie zakwalifikowany do paliw alternatywnych, albo będzie skierowany do papierni i dopiero tam usunięty.
Makulatury przechodzą etap detekcji na sorterach optycznych – różne powłoki z tworzyw sztucznych stosowane na zewnętrznej warstwie opakowań (czasem także na wewnętrznej), a także niektóre dekoracje mogą zaburzać prawidłową detekcję. Im większa refleksyjność powierzchni, tym mniejsza pewność, że sorter odczyta, iż dane opakowanie jest papierowe.
Dlatego nie są zalecane metalizacje, wysoko połyskliwe lakiery – właśnie z uwagi na ten wstępny etap sortowania, jeszcze przed papiernią.
Normy i przewodniki dla papiery i tektury
Dokument, którym posługują się papiernie, gdzie opisane są kategorie makulatur oraz dokładne opisy zanieczyszczeń, to norma europejska PN-EN 643:2014-03 Papier i tektura – Europejski wykaz znormalizowanych odmian papieru i tektury do recyklingu.
Z uwagi na możliwe ograniczenia technologii sortowania i recyklingu powstały przewodniki dotyczącego prawidłowego projektowania opakowań z papieru i tektury opublikowane przez Cepi, znane jako 4evergreen. Co ważne – przewodnik to zawsze będą zbiory wskazówek, dlatego że poszczególne papiernie mogą mieć swoje wymagania jakościowe co do przyjmowanych do przetwórstwa makulatur. Natomiast opisane w przewodniku „Circularity by design guideline for fibre-based packaging” ver.3 2024 r. wskazówki są wynikiem prac bardzo dużej grupy ekspertów i uśredniają te wymagania. W przewodniku zostały rozdzielone zasady projektowania pod względem głównych grup opakowań i rodzajów technologii w papierniach:
- standardowe papiernie,
- papiernie, które stosują technologie usuwania tuszy drukarskich,
- papiernie do przetwarzania opakowań laminowanych i wielomateriałowych.
Projektując opakowania, nie wiemy i nie mamy wpływu na to, do jakiej papierni lokalna sortownia skieruje swoje makulatury, ale stosowanie dobrych praktyk w zakresie projektowania zwiększa szanse na ich prawidłową detekcję, a potem recykling.
Projektowanie – dekoracje
Substancje dodawane w masie, nadające gładkość i podnoszące walory użytkowe, w większości nie wpływają negatywnie na recykling (np. kaolin, talk, węglan wapnia, dwutlenek tytanu, lateks, spoiwo skrobiowe). Ich stosowanie nie stanowi zatem wady w ekoprojektowaniu opakowań tekturowych.
Dekoracje metaliczne (hot i cold transfer) stosowane na zewnętrznych częściach opakowań negatywnie wpływają na detekcję NIR, nie są więc zalecane, ale na sam proces recyklingu mogą nie wpływać negatywnie. Ogólną zasadą jest, aby ich powierzchnia była jak najmniejsza. Ich kompatybilność z recyklingiem każdorazowo wymaga testów, ponieważ nie określono maksymalnej powierzchni, jaką można pokryć tego typu dekoracją. Jest to alternatywna metoda zdobienia, którą można zastosować w celu ograniczenia udziału tworzyw sztucznych w opakowaniach z włókien.
Laminacje folią, pokrywanie woskiem, pełne metalizacje mają negatywny wpływ na recykling, są niezalecane. Powodują w konsekwencji wady nowych opakowań papierowych.
Kleje
Kleje, służące do zamykania opakowań, uszczelniania czy wzmacniania ich konstrukcji, w większości przypadków opisuje się jako kompatybilne z procesami recyklingu – są to np. kleje na bazie skrobi, PVA, kleje topliwe (z zastrzeżeniami opisanymi w 4evergreen).
Nieprzebadane (nieznany wpływ na recykling) są kleje proteinowe, akrylowe, poliuretany w niektórych aplikacjach. Bardzo duża ilość kleju – np. w papierowych taśmach klejących do kartonów – może zaburzać procesy recyklingu.
Farby i nadruki
Farby drukarskie stosuje się w celu naniesienia informacji na opakowaniu oraz w celach dekoracyjnych. W ich skład wchodzą barwniki, spoiwa (zawierające polimery), dodatki
i rozcieńczalniki. Lakiery stosuje się jako podkłady i zewnętrzne warstwy do lepszego zachowania zadruku. Najczęściej wykorzystywany jest lakier nadrukowy o różnorodnych funkcjach ochronnych (także barierowych) i dekoracyjnych. Lakiery nie zawierają pigmentu. Podobnie jak farby mają w sobie spoiwa, dodatki i rozpuszczalniki.
Opisane w przewodniku 4evergreen wszystkie rodzaje zadruków ocenione przez ekspertów opisane zostały jako w pełni kompatybilne z procesami recyklingu (poza topliwym drukiem cyfrowym, wymagającym testów).
W praktyce lakiery UV rozdzielające się na małe kawałki podczas procesów recyklingu przyczyniają się do powstawania wad wyrobów gotowych, ponieważ wykruszające się małe fragmenty lakieru powodują powstawanie ubytków. Papiernie niechętnie dopuszczają do swoich procesów makulatury z tego typu zadrukiem, chyba że ich wyrób lub technologia są z tym kompatybilne.
Farby zawierające oleje mineralne nie wpływają na sam proces recyklingu, ale znacząco pogarszają jakość i bezpieczeństwo wyrobów z włókien wtórnych z uwagi na potencjalne ryzyko migracji zanieczyszczeń chemicznych.
Certyfikacja FSC i PEFC
Przy projektowaniu opakowań z papieru i tektury ważnym aspektem jest także stosowanie materiału wtórnego z recyklingu. Stosując takie papiery, warto uwzględnić certyfikację potwierdzającą odpowiedzialne źródła surowca, taką jak FSC (Forest Stewardship Council) czy PEFC (Programme for the Endorsement of Forest Certification). Oba systemy gwarantują, że włókna użyte w produkcji pochodzą z recyklingu, a jeśli są to włókna pierwotne, to z odpowiedzialnie zarządzanych lasów i materiałów kontrolowanych. W produkcji opakowań tekturowych zawierających surowiec wtórny certyfikacja daje pewność co do transparentności łańcucha dostaw oraz stanowi wiarygodne potwierdzenie dla klientów i partnerów biznesowych.
Warto podkreślić, że znaki FSC i PEFC są objęte licencjami i mogą być stosowane wyłącznie przez podmioty posiadające ważny certyfikat wydany przez akredytowane jednostki certyfikujące, takie jak SGS. Certyfikacja obejmuje zarówno producentów, jak i kolejne ogniwa łańcucha dostaw, dzięki czemu oznaczenia te są gwarancją nie tylko odpowiedzialnego źródła surowca, lecz także zachowania ciągłości kontroli w całym procesie produkcji i dystrybucji opakowań.
Podsumowanie
Zaletą opakowań z papieru i tektury jest rozbudowana zbiórka odpadów opakowaniowych papierowych i ich wysoki potencjał recyklingu. Najważniejsze w ekoprojektowaniu jest dostosowanie konstrukcji i użytych materiałów – powłok, klejów, farb i dekoracji – do realnych możliwości recyklingu przemysłowego, co bywa szczególnie trudne w przypadku opakowań jednostkowych.
W Polsce papier i tektura dominują w strukturze opakowań wprowadzanych przez producentów na rynek i osiągają najwyższe wskaźniki recyklingu, głównie dzięki prostym opakowaniom zbiorczym. Jednak różnorodność technologii w papierniach oraz ograniczenia sortowania sprawiają, że stosowanie dobrych praktyk – jak opisane w wytycznych 4evergreen[4] – staje się kluczowe dla zapewnienia w kolejnych obiegach wysokiej jakości surowca wtórnego do produkcji kolejnych opakowań.
Zapraszamy do korzystania z naszych usług:
Marta Krawczyk, ekspertka branży Business Assurance w SGS Polska
[1] https://www.statista.com/statistics/1072637/recycling-of-municipal-waste-in-the-eu-by-material/
[2] https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/ALL/?uri=CELEX:32025R0040
[3] Gospodarka opakowaniami i odpadami opakowaniowymi w Polsce w 2022 r., IOŚ-PIB.
[4] https://4evergreenforum.eu/about/circularity-by-design-guideline/
O SGS
SGS jest światowym liderem w dziedzinie badań, inspekcji i certyfikacji. Działamy w sieci ponad 2500 laboratoriów i biur w 115 krajach, wspieranych przez zespół 99 500 oddanych swojej pracy profesjonalistów. Posiadamy ponad 145 lat doświadczenia w dostarczaniu doskonałych usług – łączymy dokładność i precyzję, które charakteryzują szwajcarskie firmy, by pomagać organizacjom w osiąganiu najwyższych standardów jakości, zgodności i zrównoważonego rozwoju.
Nasze hasło – when you need to be sure – to obietnica podkreślająca nasze przywiązanie do zaufania, rzetelności i niezawodności, które umożliwiają firmom rozwijanie się z pewnością siebie. Z dumą dostarczamy nasze eksperckie usługi jako SGS, wspomagani przez inne nasze zaufane i ściśle wyspecjalizowane marki, takie jak Brightsight, Bluesign, Maine Pointe oraz Nutrasource.
SGS jest firmą notowaną na Szwajcarskiej Giełdzie Papierów Wartościowych oznaczoną symbolem SGSN (ISIN CH1256740924, Reuters SGSN.S, Bloomberg SGSN:SW).
