Norma ISO 14001, będąca fundamentem systemów zarządzania środowiskowego na całym świecie, przechodzi kolejną ewolucję. Po raz pierwszy opublikowana w 1996 roku, była aktualizowana w latach 2004 i 2015, a w lutym 2024 roku dodano poprawkę dotyczącą uwzględniania zmiany klimatu w analizie kontekstu organizacji. Teraz nadchodzi czas na pełne nowe wydanie – ISO 14001:2026, którego publikacja planowana jest na kwiecień 2026 roku.
Choć zmiany są obszerne objętościowo, ich charakter jest bardziej interpretacyjny niż rewolucyjny. Celem jest poprawa zrozumiałości wymagań, harmonizacja z innymi normami oraz dostosowanie do wyzwań współczesnego świata i zarządzania środowiskiem w przedsiębiorstwie.
ISO 14001 – co to jest?
ISO 14001 to międzynarodowa norma określająca wymagania dla systemu zarządzania środowiskowego. W praktyce system pomaga organizacjom identyfikować, kontrolować i zmniejszać negatywny wpływ na środowisko oraz spełniać obowiązki regulacyjne. Norma ISO 14001 jest globalnie uznanym standardem, który określa, jak organizacja powinna zarządzać swoimi aspektami środowiskowymi, wspiera redukcję odpadów i emisji, pomaga w spełnianiu wymogów prawnych i budowaniu wiarygodności w zakresie zrównoważonego rozwoju, wzmacnia kulturę ciągłego doskonalenia w obszarze środowiskowym.
Certyfikacja ISO 14001 nie jest obowiązkowa, ale często oczekiwana przez kontrahentów, jak i czasem wymagana prawnie. Certyfikat jest dowodem na spełnienie i pełne wdrożenie wymagań normy ISO 14001.
Dlaczego norma się zmienia?
Prace nad nową wersją rozpoczęły się w 2023 roku, a głosowanie wśród komitetów normalizacyjnych zakończy się w marcu 2026. Zmiany wynikają z kilku źródeł: aktualizacji zharmonizowanej struktury (Annex SL), raportów z przeglądu normy, badań użytkowników oraz dokumentu strategicznego „Challenges for the Future”, który wskazał kierunki rozwoju do roku 2035. Wśród głównych motywów znalazły się wydłużenie łańcuchów dostaw, rosnące znaczenie raportowania środowiskowego, integracja z procesami biznesowymi oraz potrzeba lepszego wyjaśnienia wymagań dla nowych użytkowników.
Co konkretnie się zmieni?
Po pierwsze, w treści normy ISO 14001:2026 pojawi się nowy punkt 6.3 „Planowanie zmian”, który formalizuje obowiązek zarządzania zmianami w systemie. Choć wiele organizacji już dziś uwzględnia zmiany w swoich procedurach, teraz stanie się to wymaganiem zapisanym w normie. Kolejna istotna zmiana dotyczy punktu 6.1 – ryzyka i szanse będą prezentowane w logicznej kolejności, wynikającej z aspektów środowiskowych, zobowiązań prawnych oraz kontekstu organizacji. To ma ułatwić zrozumienie powiązań między tymi elementami.
Rozszerzona zostanie perspektywa cyklu życia – w normie pojawi się więcej przykładów, a termin „procesy zlecone na zewnątrz” zostanie zastąpiony szerszym określeniem „procesy, produkty lub usługi dostarczane z zewnątrz”. To odzwierciedla realia współczesnych organizacji, które coraz częściej korzystają z rozbudowanych sieci dostawców. Wymagania dotyczące audytów wewnętrznych również ulegną zmianie: z definicji audytu zniknie słowo „udokumentowany”, ale jednocześnie pojawi się obowiązek dokumentowania programu audytów, dowodów realizacji i wyników. Organizacje będą musiały także określać cele audytu, co ma zwiększyć jego skuteczność.
W przeglądzie zarządzania zmieni się sformułowanie „rozważyć” na „powinny obejmować”, co ograniczy dowolność w zakresie danych wejściowych. Polityka środowiskowa będzie musiała być dostępna dla wszystkich zainteresowanych stron bez wyjątków, a większy nacisk zostanie położony na integrację wymagań środowiskowych z procesami biznesowymi – projektowaniem, zakupami, HR czy marketingiem.
Załącznik A normy ISO 14001
Znaczące zmiany pojawią się w Załączniku A, który pełni rolę interpretacyjną. Dodano liczne przykłady i wyjaśnienia, aby ułatwić stosowanie normy nowym użytkownikom. Wskazano m.in. rolę najwyższego kierownictwa w budowaniu kultury środowiskowej oraz znaczenie angażowania pracowników. Podkreślono również, że integracja wymagań z procesami biznesowymi jest kluczowa dla skuteczności systemu.
Terminologia zostanie ujednolicona – „procesy zlecone na zewnątrz” zastąpi „procesy, produkty lub usługi dostarczane z zewnątrz”, a w kontekście dokumentacji wyjaśniono, że „dostępność” oznacza dostęp wewnętrzny, a niekoniecznie publiczny.
Ile jest czasu na wdrożenie zmian?
Okres przejściowy dla wdrożenia nowej normy prawdopodobnie wyniesie trzy lata, choć decyzja IAF nie została jeszcze oficjalnie podjęta i ogłoszona. W praktyce oznacza to, że organizacje będą miały czas prawdopodobnie do 2029 roku na dostosowanie swoich systemów.
Ewolucja ISO 14001
Podsumowując, ISO 14001:2026 nie wprowadza rewolucji, lecz ewolucję. Zmiany mają ułatwić stosowanie normy, zwiększyć jej spójność z innymi standardami. Organizacje utrzymujące dojrzałe systemy zarządzania środowiskowego nie powinny mieć większych trudności z adaptacją, a nowe wydanie stanie się bardziej przyjazne dla nowych użytkowników dzięki dodatkowym wyjaśnieniom i przykładom. To krok w stronę większej przejrzystości i skuteczności w zarządzaniu wpływem na środowisko – wyzwanie, które w obliczu globalnych zmian klimatycznych jest ważniejsze niż kiedykolwiek.
EMS a EMAS
Na koniec chcielibyśmy zwrócić uwagę na częste przeoczenie w czytaniu rozporządzeń unijnych czy artykułów powołujących się na systemy zarządzania środowiskiem. Wyjaśnijmy poniżej skróty.
Środowiskowy system zarządzania lub system zarządzania środowiskowego (SZŚ), ang . Environmental Management System (EMS) – ten skrót EMS często pojawia się w artykułach (również publikowanych przez SGS), naszych Białych Księgach, ale także rozporządzeniach unijnych, powołujących się ogólnie na system zarządzania środowiskowego – dowolny, może nim być ISO 14001 lub EMAS.
Często jednak skrótowiec EMS mylony jest z EMAS, czyli nazwą konkretnego systemu zarządzania.
EMAS (ang. Eco‑Management and Audit Scheme) – nazwy tej nie tłumaczy się na język polski, najczęściej operuje się określeniem „system EMAS”. Jest to unijny, dobrowolny system ekozarządzania i audytu, stworzony po to, aby organizacje mogły oceniać, raportować i stale poprawiać swoje wyniki środowiskowe. System jest uregulowany prawnie przez Rozporządzenie (WE) nr 1221/2009, a w Polsce dodatkowo przez ustawę o krajowym systemie ekozarządzania i audytu. Jest on bardzo zbieżny z ISO 14001, natomiast ważną różnicą jest obowiązek sporządzania publicznie dostępnej deklaracji środowiskowej. Wynikiem audytu weryfikatora EMAS jest oświadczenie weryfikacyjne oraz wpisanie do Rejestru EMAS przez GDOŚ.
Oba systemy, EMAS oraz ISO 14001, są wyrazem najwyższej troski i odpowiedzialności przedsiębiorstwa o kwestie środowiskowe w obszarach, na które organizacja może mieć wpływ (negatywny, ale też i pozytywny). W celu certyfikacji i weryfikacji obu systemów zarządzania serdecznie zapraszamy do SGS.
Marta Krawczyk, ekspertka branży Business Assurance w SGS Polska
O SGS
SGS jest światowym liderem w dziedzinie badań, inspekcji i certyfikacji. Działamy w sieci ponad 2500 laboratoriów i biur w 115 krajach, wspieranych przez zespół 99 500 oddanych swojej pracy profesjonalistów. Posiadamy ponad 145 lat doświadczenia w dostarczaniu doskonałych usług – łączymy dokładność i precyzję, które charakteryzują szwajcarskie firmy, by pomagać organizacjom w osiąganiu najwyższych standardów jakości, zgodności i zrównoważonego rozwoju.
Nasze hasło – when you need to be sure – to obietnica podkreślająca nasze przywiązanie do zaufania, rzetelności i niezawodności, które umożliwiają firmom rozwijanie się z pewnością siebie. Z dumą dostarczamy nasze eksperckie usługi jako SGS, wspomagani przez inne nasze zaufane i ściśle wyspecjalizowane marki, takie jak Brightsight, Bluesign, Maine Pointe oraz Nutrasource.
SGS jest firmą notowaną na Szwajcarskiej Giełdzie Papierów Wartościowych oznaczoną symbolem SGSN (ISIN CH1256740924, Reuters SGSN.S, Bloomberg SGSN:SW).
