Audyt zewnętrzny recyklera

Audyt recyklera jest ustawową formą weryfikacji przetwórców i eksporterów odpadów opakowaniowych, mającą na celu ograniczenie szarej strefy w gospodarce odpadami. Drugą grupą branżową objętą audytami są zakłady przetwarzania zużytego sprzętu elektrycznego i elektronicznego oraz sprzętowe organizacje odzysku. W dalszej części artykułu skupimy się na branży opakowań. Więcej o audytach w branży WEEE można przeczytać tutaj.

Kto podlega audytom recyklera odpadów opakowaniowych?

Podlegają im podmioty, które przetwarzają w kraju odpady opakowaniowe w recyklingu materiałowym odpadów opakowaniowych w procesach:

• R3 (drewno, tworzywa sztuczne i papier),
• R4 (metale),
• R5 (szkło),
• lub R12 dla przygotowania do ponownego użycia palet.

Dodatkowo recyklerzy muszą mieć decyzje na prowadzenie takiej działalności oraz wystawiać dokumenty potwierdzające recykling, tzw. DPR, którymi poświadczają masę przetworzonych odpadów. Dokumenty te są niezbędne m.in. organizacjom odzysku opakowań i izbom samorządu gospodarczego do realizacji ustawowych celów recyklingu na rzecz wprowadzających produkty w opakowaniach na rynek. Audyt obejmuje podmioty, które w zezwoleniach mają wskazane minimum 400 ton odpadów do przetworzenia.

Ponadto audytowi podlegają podmioty dokonujące eksportu i wewnątrzwspólnotowej dostawy odpadów opakowaniowych w celu poddania ich recyklingowi i wystawiające dokumenty EDPR. Audyt dotyczy podmiotów, które przekroczą ilość 400 ton rocznie wywiezionych z Polski i poświadczonych do recyklingu odpadów w EDPR. EDPR to dokument potwierdzający odpowiednio eksport odpadów opakowaniowych albo wewnątrzwspólnotową dostawę odpadów opakowaniowych w celu poddania ich recyklingowi, w tym określający masę tych odpadów.

Podstawa prawna

Audyt recyklera, ustawowo określany jako „audyt zewnętrzny”, wynika z art. 46 ustawy z dnia 13 czerwca 2013 r. o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi (Dz. U. z 2025 r. poz. 870). Zakres i sposób przeprowadzania audytu opisuje Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 21 grudnia 2015 r. w sprawie rocznego audytu zewnętrznego przedsiębiorców wystawiających dokumenty DPO, DPR, EDPO lub EDPR (Dz. U. poz. 2264).

Równolegle do branży odpadów opakowaniowych podobne obowiązki dotyczą też branży zużytego sprzętu elektrycznego i elektronicznego.

Kto przeprowadza audyt?

Ustawowy audyt recyklera może być przeprowadzany wyłącznie przez weryfikatorów środowiskowych EMAS posiadających dodatkową akredytację PCA Dave-02. SGS posiada taką akredytację i przeprowadza audyty obu branż.

Cel audytu

Cel jest ściśle ustawowo określony i jest to sprawdzenie wiarygodności danych zawartych w dokumentach DPR i EDPR oraz w dokumentach celnych i fakturach sporządzonych w roku kalendarzowym, którego dotyczy audyt. Intencją wprowadzenia audytów było ograniczenie szarej strefy w gospodarce odpadami i eliminacja z rynku nieuczciwych podmiotów wystawiających dokumenty DPR i EDPR bez faktycznego przetworzenia odpadów, a przekazywanych organizacjom odzysku opakowań celem poświadczania poziomów recyklingu.

Nie jest celem audytu potwierdzanie jakości prowadzonych procesów recyklingu ani weryfikacja jakości produkowanych granulatów. Tego typu badania są zupełnie niezależne, aczkolwiek także wykonywane przez SGS.

Sam audyt natomiast dotyczy wiarygodności systemowej samego podmiotu oraz wystawianej przez niego dokumentacji. Raporty z audytu nie są publicznie dostępne. Ich adresatem jest marszałek województwa (odpowiedni ze względu na miejsce prowadzenia działalności recyklera) i WIOŚ. W razie stwierdzenia nieprawidłowości organy administracji publicznej przeprowadzają kontrolę podmiotu i wyciągają konsekwencje prawne wobec przedsiębiorcy. Taką konsekwencją w przypadku rażących nieprawidłowości może być unieważnienie dokumentów DPR (czy EDPR) oraz kary za nierzetelnie wystawione dokumenty do 500 tysięcy złotych.

Obecnie zmieniane są przepisy prawa, aby do unieważniania DPR po kontroli WIOŚ nie była już wymagana ponowna kontrola marszałka w recyklera. Celem jest przyspieszenie procedur i eliminacja z rynku nieprawidłowych dokumentów DPR.

Na czym polega audyt recyklera?

Audyt przeprowadza się co roku do 30 kwietnia. Koszt ponosi audytowany i on też wybiera jednostkę. Zakres audytu recyklera wystawiającego DPR różni się od audytu podmiotu wystawiającego EDPR, który tylko pośredniczy i wysyła odpady poza granice kraju w celu recyklingu. Podczas audytu recyklera przetwarzającego odpady w kraju i wystawiającego DPR audytor sprawdza:

• spełnianie wymagań wynikających z ustawy z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach, w tym zgodności prowadzonego recyklingu z posiadanymi decyzjami;
• możliwości techniczne, w tym moce przerobowe instalacji posiadanych przez prowadzącego recykling pozwalających na przetwarzanie odpadów opakowaniowych w wielkości odpowiadającej danym zawartym w dokumentach DPR;
• masy odpadów opakowaniowych przyjętych i odpowiednio przetworzonych lub wywiezionych z terytorium kraju.

W praktyce audyt obejmuje obejrzenie instalacji oraz analizę dokumentacji. Może obejmować od kilku do kilku tysięcy dokumentów. Każdy dokument DPR może być powiązany w różnych konfiguracjach z kartami przekazania odpadów (KPO), WZ-tkami, fakturami, innymi dokumentami niezbędnymi do weryfikacji, czy odpad faktycznie trafił do danego recyklera oraz jaki to był odpad. Weryfikacja strony formalnej (wpisy do BDO, aktualności zezwoleń) także należy do obowiązków audytora.

W przypadku dokumentów EDPR sprawdza się dodatkowo faktury wewnątrzwspólnotowego nabycia oraz Aneksy VII. Weryfikuje się również oświadczenia dotyczące instalacji ostatecznego przetworzenia odpadów poza granicami kraju. Każdy podmiot wystawiający DPR i EDPR musi mieć odpowiedni wpis w BDO Dział VI tabela 2 lub 3. Brak tego wpisu oznaczany jest przez audytora jako rażąca nieprawidłowość.

Czy producentów opakowań lub produktów w opakowaniach powinny interesować wyniki raportów z audytu recyklera?

Recyklerzy niechętnie dzielą się wynikami z audytu, jednak w ramach współpracy z przedsiębiorcą mogą posłużyć się nim na uwiarygodnienie swojej działalności. Dla producenta może to być korzystne szczególnie w momencie, kiedy zamierza przekazać odbiorcy odpady do recyklingu.

Wszelkiego typu audyty drugiej strony są stosowane we współpracy biznesowej do weryfikacji kontrahentów po obu stronach kontraktu. Z jednej strony – czy płacący jest wypłacalny, a z drugiej, czy dostawca / odbiorca jest rzetelny i działa zgodnie z przepisami prawa i współpraca zostanie doprowadzona do końca zgodnie z umową. Zatem raport z audytu recyklera może mieć wartość dla producenta wtedy, kiedy przekazuje odpady i nie chce, aby trafiły one poza legalny system obrotu. Na przekazanie raportu z audytu jednak recykler lub pośrednik musi wyrazić zgodę.

Należy podkreślić, że każdy podmiot gospodarczy, producent odpowiada za wytworzone przez siebie odpady poprodukcyjne i ich prawidłowe zagospodarowanie. Swoimi decyzjami – komu odpady będą przekazane – może wspierać branżę recyklingu lub wręcz przeciwnie, szarą strefę gospodarki odpadami.

Recykler jako dostawca

Jeśli recykler jest dostawcą produktów z recyklingu (recyklatów) to ważna jest weryfikacja jego łańcucha dostaw – czy rzeczywiście granulat został wyprodukowany z odpadów opakowaniowych: w przypadku PCR (post-consumer recycled) poużytkowych, pokonsumenckich, a w przypadku PIR (post-industrial recycled) – innych odpadów z procesu wytwarzania opakowań. Tu raport z audytu recyklera może, ale nie musi dokładnie pokrywać tego samego zakresu i nie wykaże źródła pochodzenia konkretnych partii produktu.

Tego typu weryfikacja może zostać zlecona jednostce certyfikacyjnej SGS jako niezależny second-party audit (audyt drugiej strony). Jednostka sama opracowuje check-listę audytową bądź korzysta z gotowych programów recyklingu.

Recyklerzy są kluczowym ogniwem w gospodarce cyrkularnej i systemie gospodarki odpadami opakowaniowymi. Dodatkowo ich działalność umożliwia funkcjonowanie systemów rozszerzonej odpowiedzialności producenta, zaraz za podmiotami zbierającymi i sortującymi opakowaniowe odpady komunalne. Dzięki przetwórstwu zamykany jest obieg surowców oraz możliwa jest realizacja wyznaczonych przez dyrektywę opakowaniową i PPWR celów recyklingu.

Marta Krawczyk, ekspertka branży Business Assurance w SGS Polska